Szarogród (Ukraina) - na pograniczu kultur

Wersja do wydrukuWersja do wydruku

Szarogród UkrainaSzarogród jest małym, powiatowym miasteczkiem na dalekim Podolu, pomiędzy Winnicą a Mohylowem Podolskim, ok. 50 km od granicy z Mołdawią. Malowniczo usytuowany na kamiennym wzgórzu w widłach rzek Moraszki i Kiełbasnej, góruje nad rozległą okolicą. Miejsce to zwraca uwagę swymi naturalnymi walorami obronnymi, które były wykorzystane przez założycieli i kolejnych właścicieli miasta.

 
   Tereny te w 1383 roku zostały nadane Szarogród Ukrainaprzez Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda jego słudze, Wasylowi Karaczewskiemu z pozwoleniem założenia wsi Kniazia Łuka. W dokumencie z tego roku dokładnie określono położenie wsi między wymienionymi z nazwy rzekami. O powstaniu samej wsi nic jednak nie wiadomo. Miejsce, mianowane od nazwiska właściciela Karaczowem, potem Karczmarzowem, wzmiankowane jest w XVI wieku jako posiadłość biskupów kamienieckich, następnie zaś królewska własność Stefana Batorego.
 
W 1579 roku król podarował ten teren Hetmanowi Wielkiemu Koronnemu Janowi Zamoyskiemu, którego intencją było założenie w tym dogodnym miejscu miasta – twierdzy. Zamiar ten został zrealizowany w 1585 roku. Jan Zamoyski, wybitny mecenas sztuki, w swych fundacjach artystycznych silnie eksponował tradycje swojego rodu Koźlerogów herbu Jelita i dbał o nazwisko rodzinne Sariuszów–Zamoyskich. Utrwaleniu tradycji miały służyć nazwy nadawane nowo zakładanym miastom, osadom i folwarkom. Również największe miasto założone przez hetmana w jego dobrach kresowych (zbudowane niemal równocześnie z Zamościem), zostało nazwane Sarogródkiem, później Szarogrodem, dla upamiętnienia rodu Jelitczyków–Sariuszy. W herbie Szarogrodu znalazła się postać św. Floriana Sarego (Szarego), legendarnego przodka Zamoyskich, któremu Łokietek po bitwie pod Płowcami w 1331 roku nadał herb Jelita. 
 
   Szarogród UkrainaMiasto zaczęło się rozwijać od roku 1588, kiedy Zygmunt III nadał mu prawo magdeburskie, obdarzając licznymi przywilejami. Zezwolono na cotygodniowe targi w soboty i trzy wielkie jarmarki w roku. Szarogród leżał na ruchliwym szlaku handlowym wiodącym do Mołdawii i kupcy przejeżdżający tranzytem byli zobowiązani wystawiać tu swoje towary. Mieszkańcy mieli prawo handlować z Turkami, Tatarami, Wołochami i byli zwolnieni z opłat celnych. W mieście ustanowiono skład soli, wosku, ryb, skór, później też win i miodów wołoskich, z zastrzeżeniem, żeby żaden kupiec, pod groźbą utraty towaru, nie ważył się jeździć po trunki do Mołdawii. Te przywileje, w połączeniu z dogodnym położeniem, spowodowały, że Szarogród stał się wkrótce centrum dóbr Zamoyskich na Bracławszczyźnie. Jednocześnie była to druga, po Kamieńcu Podolskim, ważna twierdza graniczna. W mieście wybudowano zamek i kościół parafialny, hojnie uposażony przez hetmana. Osiedlili się tu też Żydzi, którzy wybudowali okazałą synagogę. Pomimo zniszczeń, spowodowanych najazdem Kozaków w 1595 roku, miasto w 1. poł. XVI wieku przeżywało bujny rozkwit. Trudne czasy dla Szarogrodu nastały od połowy tego stulecia: miejscowość była nękana częstymi najazdami Kozaków.
 
   W tym okresie nastali nowi właściciele: Szarogród Szarogród Ukrainaprzeszedł w ręce Koniecpolskich. W latach 1672 - 1699 miasto wraz z częścią Podola dostało się w posiadanie Turków. Obok Kamieńca Podolskiego była to ich ulubiona miejscowość, nazwali ją „Małym Stambułem”. Renesansowa synagoga funkcjonowała wówczas jako meczet. Po pokoju karłowickim Podole wróciło do Polski, a w Szarogrodzie przystąpiono do odbudowy zamku i kościoła parafialnego. W XVII wieku często zmieniali się właściciele: po Koniecpolskich nastąpili Walewscy, Lubomirscy, Sosnowscy, Sanguszkowie, Potoccy. Po drugim rozbiorze Polski Szarogród znalazł się w granicach Rosji, na obszarze guberni podolskiej. Pozostał nadal miastem prywatnym, a ostatnimi jego właścicielami byli Braniccy.
 
   Układ urbanistyczny Szarogrodu jest ściśle uzależniony od konfiguracji terenu: wąskie, wydłużone wzgórze stanowi rodzaj cypla między dwiema rzekami płynącymi równolegle z kierunku północnego i łączącymi się od południa. W połowie wzgórza, w jego części wschodniej, na wysokim brzegu rzeki Kiełbaśnej wybudowano zamek. Dwie główne osie miasta zostały utworzone przez równolegle do siebie ulice biegnące z północy na południe i łączące się w okolicach mostu na Muraszce, przy wjeździe do miasta. Drugi wjazd ulokowany był w części północnej, gdzie wychodziła droga do Baru. Nie wiadomo dokładnie, w którym miejscu za czasów Zamoyskiego był zlokalizowany rynek. Jak w każdym mieście, był to najważniejszy plac. W Szarogrodzie służył jako miejsce spotkań ludzi różnych kultur i wyznań. Tu wystawiali swe towary kupcy z południa, wschodu i z terenów Rzeczypospolitej.
 
   Szarogród UkrainaW połowie wzgórza, w jego części wschodniej, na wysokim brzegu rzeki Kiełbaśnej został wybudowany zamek, którego fragmenty przetrwały do dziś. Kompleks zamku tworzy nieregularny czworobok z kamiennym, oszkarpowanym murem i basztą od wsch., ścianą od pd. i zabudowaniami od pn. i zach. Główny budynek mieszkalny zamku, rezydencja Zamoyskich, był zbudowany na planie prostokąta i miał prostą bryłę zwieńczoną attyką. Przypominał kształtem renesansowy dwór. Niestety, bryła tej budowli została znacznie zmieniona, dziś jest niemal bezstylowa. Pozostałości zamku są jedynym zachowanym elementem fotryfikacji miejskich. Pomimo hipotez o umocnieniach obronnych, murach i fosach – ich istnienia nie potwierdziły prace badawcze archeologów i historyków architektury, prowadzone na stokach wzgórza. Zabezpieczenia takie wydają się zresztą zbędne: zbocza były wystarczająco wysokie i strome, oblane wodami z trzech stron. Poza tym nie było tu miejsca na budowę nowożytnych umocnień i bastionów w rodzaju Zamościa. 
 
   W północnej części miasta, przy drodze do Baru, wznosi się Szarogród Ukrainaskromny barokowy parafialny kościół katolicki. Zbudowany za czasów Jana Zamoyskiego i hojnie przez niego uposażony, został konsekrowany w 1596 roku pod wezwaniem świętego Floriana Szarego, patrona Zamoyskich. Kolejne donacje nastąpiły w 2. dziesięcioleciu XVII wieku. Świątynia była wówczas budowlą jednonawową. Zniszczona najazdem kozackim w 1648 roku, przez kilkadziesiąt lat pozostawała nieodbudowana. Prace remontowe przeprowadzono dopiero po opuszczeniu miasta przez Turków. Większe zmiany w wyglądzie świątyni nastąpiły w latach 70. i 80. XVIII wieku. Powiększono wtedy korpus przez dobudowanie naw bocznych i wykucie w ścianach dawnego kościoła arkad międzynawowych. Świątynia otrzymała układ bazyliki trójnawowej o krótkim, trójprzęsłowym, szerokim korpusie i węższym od nawy głównej, kwadratowym prezbiterium, zamkniętym trójbocznie. Po bokach prezbiterium znajdują się aneksy, z których jeden mieścił zakrystię. Podobnie jak w większości świątyń na Podolu, elewacja główna jest bezwieżowa. Jej część środkowa, odpowiadająca szerokości nawy głównej, dziś wysunięta w formie ryzalitu, stanowi pierwotną fasadę kościoła dawnego jednonawowego. Po przebudowie opięto ją pilastrami i zwieńczono falującym szczytem. Cofnięte, boczne części fasady zamknięte są attykami i parawanowymi półszczytami. Fasada jest pozbawiona dekoracji. Oszczędne podziały architektoniczne w formie pilastrów w wielkim porządku, skromnych naczółków i delikatnych obramień otworów okiennych nadają jej cechy nurtu palladiańskiego. Wystrój i wyposażenie wnętrza były wielokrotnie zmieniane i uzupełniane. Zachowały się fragmenty polichromii wykonanej w latach 1895 – 1899 przez A. Tenczyńskiego, rzeźbione stacje Drogi Krzyżowej z XIX wieku i XVIII – wieczna ambona. Kościół jest obecnie czynny, opiekują się nim bernardyni.
 
   Szarogród UkrainaKatolicka świątynia w Szarogrodzie sąsiaduje przez drogę z prawosławnym monastyrem św. Mikołaja. Jego zabudowania są akcentem dominującym w panoramie miasteczka. Pierwotnie klasztor należał do bazylianów sprowadzonych przez Lubomirskiego. Budowę obecnego kompleksu rozpoczęto, według tradycji, w 1782 roku, kiedy właścicielem miasta był Józef Sosnowski. W 1797 roku przy klasztorze zostało założone seminarium duchowne, jednak po kilku latach przeniosło ono się do Kamieńca. Potem otwarto tu prestiżową szkołę, która funkcjonowała do lat 90. XIX wieku. Zabudowania monastyru zajmują kwadratowy obszar na stromym brzegu wzgórza. W skład zespołu wchodzi sobór św. Mikołaja, budynek klasztorny połączony z cerkwią św. Michała, oraz, włączony w system murów, budynek bramy z dzwonnicą i narożną basztą. Najstarszymi budowlami są, pochodzące z końca XVIII wieku dzwonnica, baszta oraz klasztor z cerkwią Michaiłowską. Cerkiew przebudowano w 1833 roku nadając jej plan krzyża greckiego z wieloboczną kopułą na skrzyżowaniu i trójkątnym frontonem w elewacji wsch. Połączony z nią budynek klasztorny składa się z dwóch skrzydeł, z których jedno ma charakter mieszkalny, drugie pełniło funkcję uczelni.
 
   Najważniejszą częścią kompleksu jest umieszczony centralnie klasycystyczny sobór św. Mikołaja. Jego budowę rozpoczął w 1829 roku architekt Teofan. Świątynia jest trójnawowa z krótkim, dwuprzęsłowym korpusem, transeptem tej samej szerokości i kwadratowym prezbiterium. Na skrzyżowaniu nawy i transeptu wznosi się kopuła na wysokim, ośmiobocznym bębnie. Główną, południową fasadę cerkwi akcentuje czterokolumnowy portyk z fryzem doryckim i wysokim, trójkątnym tympanonem. Wnętrze, rozdzielone dwiema parami kolumn, zdobią malowidła ścienne. Zachowało się cenne wyposażenie.
 
   Na przeciwległym krańcu miasta zbudowali swoją świątynię Żydzi. Szarogród UkrainaW dziejach miasta byli oni liczącą się grupą społeczną, a budynek synagogi dobitnie o tym świadczy. Jest to najstarsza świątynia w Szarogrodzie, zbudowana w 1589 roku w stylu renesansowym. Budowla jest niezwykle okazała. Główny, czworoboczny korpus wieńczy efektowna i nietypowa attyka o orientalizujących formach. Wnętrze ma układ tradycyjnej, dziewięciopolowej hali na planie kwadratu, ze sklepieniem wspartym na czterech filarach. Okna otrzymały wykrój półkolisty. Architektura synagogi była tak egzotyczna, że Turcy, okupujący miasto w XVII wieku właśnie tę budowlę adaptowali na meczet. Jej malownicza sylwetka wydawała się bliska budowlom w odległej Turcji. Jeszcze w XIX wieku styl, w którym została zbudowana synagoga, określano jako mauretański.
   Główne świątynie Szarogrodu są dobrze zachowane. W miasteczku przetrwała też oryginalna zabudowa mieszkalna. Małe, parterowe domki, ustawione kalenicowo, zbudowano na wysokich podmurówkach. Są kamienne, tynkowane, poprzedzone drewnianymi gankami i podcieniami. Nie ma tu zbyt wielu ozdób i wyszukanej ciesiołki. Piękno tej architektury tkwi w jej prostocie. Szczęśliwie, stare miasto nie doznało w latach powojennych dotkliwych przebudów i w zabytkowej substancji miasta nie ma zbyt wielu ingerencji.
 
  Dzisiejszy Szarogród jest małym, sennym miasteczkiem. Próżno tu szukać kolorowego tłumu egzotycznych przybyszów, mieszających się niegdyś z tubylcami. Nie słychać różnojęzycznego gwaru i przekomarzań na targu. W długie, letnie popołudnia na gankach wygrzewają się leniwe koty, wysiadują starsi ludzie. Tu czas jakby się zatrzymał. Klimat Szarogrodu, cichego miasteczka maleńkich, parterowych domków oddaje jego nazwa. Małe, szare miasteczko. Kto tu pamięta o Sariuszach Zamoyskich...
 
 Tekst i fotografie
 Ewa Korpysz 
 

 

Podsumowanie
Państwo Ukraina
Kategoria Wschód
Mapa
  • Wschód