Ciekawe Miejsca - Internetowy Przewodnik Turystyczny

 

Ot, np. wojny XX wieku. Podczas ostatniej z nich przez Śląsk przetoczyła się Armia Czerwona, siejąc zniszczenie dla wszystkiego, co niemieckie. Centrum Jawora zostało nieco zniszczone, wyburzono zrujnowane pierzeje rynku i częściowo starą zabudowę miasta, ale drewniany Kościół Pokoju ocalał, nie był nawet tknięty.

 

Kościoły Pokoju miały w założeniu stać jak najkrócej. Historia ich powstania sięga roku 1632, kiedy Śląsk, w przeważającej większości ewangelicki, przyłącza się do unii protestanckiej. Pozwala wkroczyć na swoje terytorium sprzymierzonym wojskom Szwecji, Saksonii i Brandenburgii. Myśli się nawet o utworzeniu niezależnego państwa, które nie byłoby zależne od ultrakatolickich Habsburgów.

 

Niestety, plany te spalają na panewce. W 1635 roku Saksonia zdradza unię i sprzymierza się z cesarzem. Szwedzi wycofują się, a Śląsk składa broń. Trzynaście lat później zawarty pokój westfalski jest bardzo niekorzystny dla mieszczan i szlachty ewangelickiej. Muszą oni, poza 4 księstwami (legnickim, brzeskim, wołowskim i oleśnickim) oraz Wrocławiem, przejść przymusowo na katolicyzm albo opuścić rdzenne terytorium. W sumie przez 6 lat odebrano protestantom 1100 kościołów.

 

Mieszczanie Jawora, Świdnicy oraz Głogowa wyprosili u cesarza Ferdynanda III zgodę na budowę trzech tzw. Friedenskirche – Kościołów Pokoju. Ich budowa była obwarowana szeregiem zakazów. Świątynia musiała znajdować się poza murami miasta, żeby nie mogła stanowić punktu oporu. Musiała być zbudowana z nietrwałych materiałów – drewna i gliny, nie mogła mieć wieży, aby nie wyróżniała się w panoramie miasta. Co więcej, taka budowla musiała powstać w ciągu jednego roku. Mimo to, śląscy ewangelicy postanowili zbudować kościoły na kilka tysięcy osób.

 

Zaprojektowania świątyń podjął się znany śląski architekt-fortyfikator Albrecht von Säbisch. Kościół Pokoju powstał jako drugi – po świątyni głogowskiej (spalonej w 1758 roku). W dwa lata po pokoju westfalskim uzyskano zgodę na budowę kościoła. Pojawiły się problemy natury ekonomicznej – jak taką budowlę sfinansować? Przez dwa lata prowadzono kwestę na obszarze całych Niemiec i w końcu uzbierano pokaźną sumę 4600 talarów. Na początku 1654 roku można już było rozpocząć budowę…

 

Pracami budowlanymi kierował jaworski budowniczy Andreas Gamper. Zgodnie z nakazami, ukończył je w ciągu roku. Jednak, ze względu na ubogą społeczność ewangelicką po wojnie trzydziestoletniej, nie było środków na zamówienie nowego wyposażenia. Dlatego też nowy ołtarz, ambonę oraz inne elementy wnętrza dodano dopiero w latach 70. XVII wieku. Wcześniej funkcjonowały tu stare sprzęty na zasadzie prowizorki.

 

Mimo chęci cesarza, aby Kościół Pokoju w Jaworze stał jak najkrócej, możemy go oglądać do dziś – i to w niemal autentycznej formie.

Świątynia jest olbrzymią, nieco „stodołowatą” trójnawową bazyliką. Została wykonana techniką szkieletową, tzn. ażurową konstrukcję z bali drewnianych wypełniano gliną zmieszaną ze słomą. Jedyny element ceglany to wieża, dodana na początku XVIII wieku po układzie altransztadzkim.

 

Wnętrze do dziś zachowało niezwykły charakter XVII-wiecznego śląskiego kościoła luterańskiego. W centralnym punkcie umieszczono ambonę, której znaczenie w świątyni luterańskiej było na równi z ołtarzem. Ołtarz wykonał warsztat Matthiasa Schneidera w 1672 roku, a ambonę rok wcześniej Matthias Knothe. Dzieła te prezentują dość wczesne (jak na Śląsk) barokowe formy.

 

Największe wrażenie jednak robią empory (balkony), których cztery kondygnacje piętrzą się nad podłogą świątyni. Z czasów budowy pochodzi druga i czwarta kondygnacja, pozostałe dwie zostały dołożone w latach 80. XVII wieku. Balustrady empor to w luterańskiej religii wspaniałe miejsce, aby zobrazować wydarzenia Pisma Świętego. Nie inaczej jest w Jaworze. Tutaj rozwinięto tę koncepcję do niebotycznych rozmiarów i na starszych balkonach przedstawiono 70 scen z historii biblijnych.

 

Każde z malowideł zostało opatrzone (jak to w sztuce protestanckiej bywa) opisem z podanym rozdziałem Pisma Świętego, z którego zaczerpnięto scenę. Zobaczymy tu m.in. przedstawienia z Dziejów Apostolskich i Apokalipsy św. Jana. Część z nich, zwłaszcza tych o tematyce związanej z boską opieką, zawiera odnośniki do współczesnych XVII-wiecznych realiów. Wymalowania tylu przedstawień podjął się warsztat Georga Flegla. Szybko się zorientujemy, że nie jest malarstwo wysokich lotów. Nic to, dla ewangelików znacznie ważniejsza była treść obrazu i jego relacji ze Słowem.

 

Pozostałe empory to prywatne fundacje. Dlatego znajdziemy na balustradach szlacheckie herby i gmerki cechów. Czasem przy herbie malowano także wizerunki siedzib szlacheckich, dworów i zamków. Możemy nawet dziś porównać ich obecny stan z tym przedstawieniem sprzed ponad 300 lat na balustradzie ewangelickiego kościoła w Jaworze.

 

Wnętrze Kościoła Pokoju, wraz z emporami, malowanym stropem na zastrzałach, amboną i ołtarzem, a także późniejszymi, ale wspaniałymi organami, to niezwykła perełka na skalę Europy. Sam fakt bycia w tak wielkiej, ale bardzo poukładanej przestrzeni drewnianej świątyni jest niesamowitym doznaniem. Tym bardziej, że wnętrze jest bardzo słabo doświetlane i pełne mroku. Dla mnie to miejsce, które odwiedzam zawsze, jak tylko jestem w okolicy.

 

Zwiedzanie od kwietnia do października w pon.-sb. w godz. 10-17, nd. w godz. 12-17,
w innych godzinach po zgłoszeniu telefonicznym.
Od listopada do marca:po uprzednim zgłoszeniu telefonicznym, tel. (076) 870-51-45, tel. (076) 870-32-73. W sezonie organizowane są tzw. Jaworskie Koncerty Pokoju.