Jesteś tutaj

Kowno - lustro historii i kultury Litwy

Wersja do wydrukuWersja do wydruku

kownoOdwiedzając Wilno, warto choć na jeden dzień przyjechać do niedalekiego Kowna. Co jest fenomenem Kowna? Jego historia, zabytkowa architektura, wielokulturowość czy przemysłowy charakter tego miasta? Odpowiedzieć można sobie na wiele sposobów…

Kowno to jedno z najdawniejszych miast Litwy, które leży u zbiegu Willi i Niemna. Historia grodu kowieńskiego sięga XIV wieku, jako warowni chroniącej Litwę przed najazdami Krzyżaków. Zdobywali oni jednak gród wielokrotnie, przyczyniając się do wybudowania w 2 połowie XIV wieku zamku warownego. Sytuacja grodu ustabilizowała się dopiero w końcu XIV stulecia. Od około 1398 roku w Kownie rozwinął się handel hanzeatycki, który przyczynił się w znacznej mierze do jego dynamicznego rozwoju. W 1408 roku Wileki Książe Litewski Witold nadał Kownu prawa miejskie. Przez czasy nowożytne aż do schyłku XVIII wieku miasto prężnie się rozwijało, zajmowano się wówczas głównie handlem zbożem. W I połowie XIX wieku, nastapiło załamanie się handlu oraz masowa emigracja ludności. Taką sytuację spowodowały m.in. wojna francusko-radziecka oraz powstania narodowe lat 1830 i 1864. W latach 1918-1940 Kowno zostało stolicą Litwy, wtedy notuje się jego najlepszy okres rozwoju. Wspólna i niełatwa, historia Polski i Litwy sprawia, że dzieje Kowna są nam bliższe. W 1919 roku Polacy stanowili prawie 45% ludności miasta, obecnie jest ich niecałe 0,5%. Współczesnie Kowno jest drugim po Wilnie centrum kulturalnym i największym ośrodkiem przemysłowym kraju. W 2008 roku uroczyście obchodzi 600-lecie uzyskania praw miejskich.
 
kownoJedną z największych atrakcji Kowna jest Aleja Wolności (Laisves aleja), dochodzi się nią na zabytkowe Stare Miasto. Nim jednak zawita się na starówkę, warto zwolnić tempa i rozejrzeć się po okolicy. Aleja Wolności to wielki deptak, powstały w XIX wieku jako tzw. „prospekt mikołajewski”, w okresie dwudziestolecia międzywojennego zabudowano go licznymi gmachami reprezentacyjnymi od poczty, przez teatr i budynki rządowe. Na osi alei u jej wschodniego krańca znajduje się jeden z najlepszych punktów orientacyjnych Kowna - dawny sobór prawosławny, obecnie kościół parafialny św. Michała Archanioła. Wybudowano go w latach 1891-1893 wg planów K. Limarenki i D. Grimma. W 1919 roku przejęli go katolicy, od 1960 do 1990 roku z inicjatywy władz radzieckich jego wnętrze przeznaczono na galerię witraży. W 1990 roku katolicy odzyskali kościół i od tego czasu pełni funkcje sakralne.
Wchodząc na rynek nie sposób nie zauważyć największego kościoła gotyckiego na Litwie czyli archikatedry śś. Piotra i Pawła. Budowana od początku XV wieku, swój obecny kształt uzyskała w końcu wieku XIX. Na ścianach można zobaczyć jeszcze bardzo wyraźne fragmenty gotyckiego muru, w połowie XVII wieku kościół miał trzy wieże, jednak strawił je pożar w 1732 roku. Po tej tragedii odbudowano tylko jedną wieżę, w XVIII wieku zmianie uległo również wyposażenie świątyni. Wewnątrz uwagę zwraca architektoniczny ołtarz główny, przedstawiono na nim grupę Ukrzyżowania otoczoną przez Apostołów, wykonał go w 1775 roku Tomasz Podhajski. W lewej nawie ustawiono XVII wieczny snycerski ołtarz, który najprawdopodobniej dawniej był ołtarzem głównym. Godne uwagi są także polichromia, sklepienia w prezbiterium oraz zakrystii, a także liczne obrazy, z których wyróżnić można dzieła autorstwa Michała Elwiro Andriollego (1836-1893), rysownika i ilustratora książek, m.in. „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. W archikatedrze spoczęli: litewski bohater narodowy, biskup żmudzki Maciej Wołonczewski (Motiejus Valancius) oraz litewski poeta Maironis (Jonas Maciulis), któremu poświęcono w kościele mauzoleum.
 
Ozdobą rynku jest ratusz zwany lokalnie „białym łabędziem”. kownoMimo jeszcze XVI wiecznej genezy tego obiektu, obecny jego wygląd pochodzi z lat 1771-1780. Nad bryłą dominuje usytuowana na osi siedmiopiętrowa, smukła wieża. W XIX wieku w ratuszu obok władz miejskich znajdował się teatr, po 1944 roku urządzono w nim archiwum miejskie. Obecnie od ponad 30 lat ten reprezentacyjny budynek mieści pałac ślubów i Muzeum Ceramiki.
 
Jedną z pierzeji rynkowych zajmuje dawny klaszor i kościół jezuitów. Jezuici sprowdzili się do Kowna w 1642 roku, w wyniku zapisu testamentowego braci Kojałowiczów, którzy swoją działkę przy rynku zapisali zakonowi. Obecny kompleks wybudowano dopiero w XVIII wieku, prace nad budową dwuwieżowego kościoła św. Franciszka Ksawerego zakończono w 1759 roku, natomiast przylegające do niego gmachy klasztoru i kolegium jezuickiego powstały w latach 60-tych tego wieku. Po kasacie zakonu kompleks przejęli franciszkanie. W XIX stuleciu budynki klasztorne były kolejno kowieńską szkołą powiatową i szkołą gubernialną (zamkniętą w 1863 roku). W 1824 roku kościółzamieniono na cerkiew, następnie na sobór św. Aleksandra Newskiego. W latach 20-tych XX wieku jezuici odzyskali swoje dawne budynki, starcili je ponownie w czasie II wojny światowej, aby odzyskać je na początku lat 90-tych XX wieku. Kościół pełni obecnie funkcje sakralne. Na gmachu kolegium można zobaczyć tablicę pamiątkową poświęconą Adamowi Mickiewiczowi, który z polecenia władz Uniwersytetu Wileńskiego wykładał w kowieńskiej szkole powiatowej w latach 1819-1823.
 
kownoNa skraju rynku widać gotycko-renesansowy kościół św. Trójcy oraz dawny klasztor bernardynek wybudowane na początku XVII wieku. Na szczególną uwagę zasługuje główny budynek dawnego klasztoru - tzw. pałac Massalskiego. Ten dwukondygnacyjny obiekt powstał w 1635 roku, a do głównych jego atutów należy późnorenesansowa fasada z ozdobnym szczytem.  Dyskusyjne stają się tzw. „odkrywki” gotyckiego muru okalającego kościół, warto bliżej się im przyjrzeć, gdyż świadczą one o kontrowersyjnym podejściu litewskich konserwatorów do ukazania dawności obiektu.
Podczas spaceru uliczkami starego miasta widzimy liczne stare kamienice i ich ozdobne fasady, zwieńczone często szczytami. Niestety, oczy miłośnika zabytków razi mocno stan zachowania niektórych budowli. Nierzadko zrujnowane dziś zabytki, kontrastują z nowootynkowanymi kamienicami.
 
Niedaleko rynku, nad samym Niemnem znajduje się kościół Wniebowzięcia NMP, tzw. kościół Witolda - najstarsza świątynia katolicka na Litwie. Ufundował ją Wielki Książę Litewski Witold około 1400 roku dla sprowadzonego przez siebie zakonu franciszkanów. Klasztor zlikwidowano po powstaniu listopadowym. Kościół w latach 1850-1899 zamieniono na cerkiew. W końcu XIX wieku mieściły się w nim koszary wojskowe. W 1919 roku odzyskali go katolicy i od tego czasu pełni nieprzerwanie funkcje sakralne. Ceglany kościół ma plan krzyża łacińskiego. Po bokach korpusu przylegają dwie kaplice zwieńczone schodkowymi szczytami. W części fasady znajduje się wysoka ośmioboczna wieża z przedsionkiem. Obecny wygląd świątyni jest wynikiem licznych przekształceń w stylu neogotyckim i tylko w niektórych partiach ścian można zobaczyć dawny gotycki mur. W skromnym jej wnętrzu pod względem zabytkowym wyróżniają się tylko gwiaździste sklepienia w prezbiterium i jednej z kaplic. W kościelnej krypcie pochowano znanego pisarza i dramaturga litewskiego księdza kanonika Juozasa Tumasa-Vaižgantasa.
 
Obok kościoła Witolda stoi jedna z „wizytówek” miasta, czyli kownogotycka kamienica hanzeatycka tzw. „dom Perkuna” (Perkuno namai). Ten późnogotycki, ceglany budynek powstał zapewnew końcu XV wieku jako kamienica kupiecka (magazyn zbożowy lub spichlerz). Jej usytuowanie podyktowane jest bliskością ulicy wiodącej z targowiska do przystanii nad Niemnem, gdzie spławiano niegdyś towary. Legenda głosi, iż w czasach pogańskich była w tym miejscu świątynia litewskiego boga Perkuna. W 2 połowy XVI wieku budynek wykupili sąsiadujący z nim Jezuici, którzy urządzili tu kaplicę. Po kasacie zakonu w 1773 roku, kamienicę zniszczono. Dopiero w XIX wieku zagospodarowano ten teren, mieściły się tu wtedy m.in. szkoła oraz teatr dramatyczny. Po powstaniu styczniowym obiekt zaczął popadać w ruinę. W 1928 roku zwrócono go jezuitom, którzy zorganizowali w nim internat. Obecnie, po wielu perypetiach powojennych znajduje się tu niewielkia wystawa archeologiczna. Z inicjatywy jezuitów z dawnego kolegium jezuickiego przeniesiono tu również Muzeum Adama Mickiewicza. Ozdobny szczyt fasady domu Perkuna, to jeden z bardzo rzadkich przykładów późnego gotyku na tych terenach.
 
kownoW niedalekiej odległości od rynku, ukryty między kamienicami mieści się gotycki kościółek św. Gertrudy. Zbudowano go w 2 połowie XV wieku jako kaplicę (obecnie to część prezbiterum). W XVI wieku dobudowano nawę, wieżę i zakrystię. Kościółek przez wieki należał do różnych zgromadzeń zakonnych, m.in. do rochitów w XVIII wieku, szarytek w XIX wieku i marianów w I połowie XX wieku. Przy świątyni około 1750 roku istniał drewniany klasztor rochitów, którzy prowadzili tutaj szpital. Niewielka świątynka od 1990 roku należy znów do katolików. Bardzo rzadko odbywają się tu uroczystości kościelne, co utrudnia również zwiedzanie zabytku.
 
            Nieco dalej, na północny zachód od rynku stoi zrujnowany dziś gotycki kościół św. Jerzego oraz dawny klasztor bernardynów. Aż żal na niego patrzeć, bo mimo iż zabezpieczony – ulega ciągłej destrukcji. Świątynię budowano w latach 1487 – 1502, historia nie oszczędziła jej jednak licznych zniszczeń, m.in. w czasie pożaru w 1603 roku, najazdów moskiewskich w latach 1656 i 1659 oraz przejściu wojsk napoleońskich w 1812 roku. Funkcje sakralne pełniła przez wieki z licznymi przerwami. Przez krótki czas na początku XIX wieku była magazynem. W latach 1864-1940 - kościołem seminaryjnym, aby w 1954 roku na nowo stać się magazynem. Dziś zarówno kościół jak i część dawnych budynków klasztornych jest niedostępna dla zwiedzających. Smutna jest karta histori tych zabytków.
 
Po drugiej stronie rozciągają się ruiny zamku kowieńskiego. kownoZamek powstał w 2 połowie XIV wieku, na miejscu pierwszego zniszczonego w 1362 roku przez Krzyżaków. Zachowane do dziś ruiny świadczą o jego skali, niegdyś miał cztery narożne baszty oraz dobudowaną w XVI wieku basteję. Dawniej zamek otaczały: głęboka na ok. 5 m fosa oraz wysokie mury obronne. Obecnie w jednej z baszt mieści się niewielkie Muzeum Zamku Kowieńskiego, a wokół dawnej warowni rozciągają się tereny spacerowe oraz tzw. Santakos parkas.
 
U zbiegu ulic Zamenhofo i Kurpiu znajdowała się niegdyś gmina żydowska. Na jej terenie, dostępne trzema bramami stoją: dawna synagoga, dom mieszkalny oraz dwa spichlerze. Kompleks powstał w połowie XIX wieku. Przy ulicy Orzeszkowej (Ozeskienes) znajduje się tzw. Synagoga Chóralna, obecnie czynna. Zbudowano ją w latach 1871-1872 wg projektu autorstwa Lewina Barucha Minkowskiego. Zdewastowana przez hitlerowców podczas II wojny światowej, została po wojnie odbudowana i dzisiaj jest głównym domem modlitwy kowieńskiej gminy żydowskiej.
Przy placu Jedności można odwiedzić kompleks muzeów. W Muzeum Wojennym im. Witolda Wielkiego (ul. K. Donelaicio 64), obok bogatego zbioru militariów, można zobaczyć tu pamiątki związane z historią Litwy, wykopaliska archeologiczne oraz instrumenty muzyczne, jak np. znajdujący się w muzealnej wieży carillon (to zespół różnej wielkości dzwonów, na których wybija się melodie za pomocą młotków lub serc dzwonów, uruchamianych mechanizmem zegarowym lub klawiaturą,). Nieopodal warto zajrzeć do Narodowego Muzeum Sztuki im. M. K. Čiurlionisa (ul. V. Putvinskio 55), obok dzieł patrona jednostki – sławnego artysty litewskiego, wystawę tworzą dzieła malarstwa i rzeźby europejskiej sztuki nowożytnej i nowoczesnej. Po drugiej stronie ulicy znajduje się Muzeum Twórczości i Zbiorów A. Zmuidzinaviciusa (ul. V. Putvinskio 64), bardziej znane pod zwyczajową nazwą Muzeum Diabłów, których jedyną w swoim rodzaju kolekcję prezentuje wystawa.
 
kownoNad panoramą Kowna, jak „biała rakieta”, góruje monumentalny kościół Zmartwychwstania. Usytuowany jest na tzw. Górze Zielonej, na którą za jednego lita można wjechać kolejką linową. Między blokowiskami, zniszczonymi kamienicami i starymi poprzemysłowymi hangarami pnie się strzeliście w górę żelbetonowa 72 metrowa modernistyczna wieża kościelna. Świątynia ta powstała w latach 30—tych XX wieku, wg projektu architekta Karola Reisona. Budowę niestety przerwał wybuch II wojny światowej. W czasach sowieckich kościół ten podzielił los wielu sakralnych budowli na Litwie; w jej wnętrzu mieściła się fabryka produkująca radioodbiorniki, a wieża służyła jako maszt rozgłośni radiowej. Od 2004 roku kościół pełni funkcje sakralne, odbywa się tu wiele koncertów muzyki organowej i chóralnej. Za opłatą 3-5 litów można wejść lub wjechać windą na znajdujący się w połowie wieży punkt widokowy. Można z niego podziwiać panoramę Kowna, widok jest imponujący, choć co prawda obecność znajdującej się w tym miejscu kaplicy, uniemożliwia ujrzenie w całości starego miasta.
 
Miłośnicy architektury obronnej, obok ruin zamku, znajdą w Kownie coś dla siebie. Na skraju północno-zachodniej części miasta, przy drodze A1, znajdują się kowieńskie forty. Twierdzę na przełomie XIX i XX wieku zbudowali Rosjanie. Kowno było wtedy ważnym miejscem strategicznym zachodniej części imperium. W czasie walk I wojny światowej fortyfikacje nie zdały egzaminu – miasto zdobyli Niemcy. W latach międzywojennych w forcie IX było więzienie dla przeciwników Antanasa Smetony, w czasie II wojny światowej mieściło się tu więzienie NKWD, a w latach 1941-44 – obóz zagłady tzw. „Fabrik Nr1005B”, zginęło tu ok. 100 000 litewskich Żydów, Polaków i rosyjskich jeńców wojennych. Obecnie w forcie znajduje się Muzeum Ludobójstwa (Kauno IX, forto muziejus).
Po wizycie w Kownie nie sposób oprzeć się wrażeniu, iż widziało się spory fragment historii Litwy, począwszy od XIV, a skończywszy na II połowie XX wieku. Jaki jest więc fenomen Kowna? Niewątpliwie jego niepowtarzalny i wielowymiarowy charakter.
 
 
Informacje praktyczne:
 
Na Litwę powinno się jeździć z ważnym dowodem tożsamości. kownoDzięki przystąpieniu Polski i Litwy do strefy Schengen od grudnia 2007 roku nie przechodzi się już obowiązkowej kontroli granicznej, co nie znaczy że nie możemy być poproszeni przez służby graniczne o ważne dokumenty.
Z Polski do Kowna można dojechać autokarem lub pociągiem. Pociąg z Warszawy do Kowna jedzie od 7:20 h (bezpośredni) do 9:30 h (z przesiadką w Sestokai). Szereg firm turystycznych oferuje bezpośrednie trasy do Wilna przez Kowno. Można polecić np. Eurolines (www.eurolinespolska.pl ).
 
Kowno leży ok. 110 km na północny-zachód od Wilna. Z Wilna niezmotoryzowanym proponuję jazdę pociągiem lub autobusem. Znacznie wygodniejsze jest skorzystanie z litewskich linii kolejowych. Warto sprawdzić połączenia na stronie internetowej: www.litrail.lt. Pociągi z dworca wileńskiego odjeżdżają średnio co 1-1,5 h. Czas podróży waha się od ok.1:45 h do ok. 2:15 h, cena biletu nie powinna przekroczyć 12-15 litów (w jedną stronę). W związku z remontem głównego dworca kolejowego Kowna, wszystkie pociągi zatrzymują się tymczasowo na stacji Kaunas 1. Okolica i wygląd samej stacji nie są zachęcające – są to częściowo zaniedbane tereny fabryczne miasta. Autobusem miejskim można spod stacji bez problemu dojechać do Centrum Kowna (Centro Seniunija). Najlepiej wsiąść w autobus nr 5 i dojechać do przystanku Gedimino, niedaleko znajduje się dawna cerkiew garnizonowa i wejście na Aleję Wolności. W prawie każdym kiosku sprzedaje się bilety miejskie (Vienkartinis bilietas), bilet jednorazowy kosztuje 1,20 lita. 
Kowieńskie kościoły najczęściej są otwarte w soboty i niedziele. Z zachowaniem odpowiedniego szacunku można je zwiedzać między nabożeństwami. Prawie cały czas otwarta jest archikatedra śś. Piotra i Pawła (Vilniaus gatve 26, nabożeństwa: w sob. 7.00 i 18.00, w niedz. 8.00, 13.30 i 18.00), do kościołów św. Franciszka Ksawerego (Rynek 8 ), św. Trójcy (Rynek 22) oraz Wniebowzięcia NMP (Aleksoto 3)można wejść zazwyczaj tylko w czasie nabożeństw.
Wśród licznych muzeów godne polecenia jest przede wszystkim Narodowe Muzeum Sztuki im. M.K. Čiurlionisa (V. Putvinskio 55),otwarte w dniach wt.-niedz. w godzinach 11.00-17.00, bilet wstępu kosztuje 5 litów. Dom Perkuna (Aleksoto 6) można zwiedzać w sob. godzinach 11.00-16.00 oraz w niedz. w godzinach 12.00-16.00.
Teren zamku jest cały czas dostępny, muzeum Zamku Kowieńskiego otwarte jest w dniach pon.-pt. w godzinach 10.00-18.00. Muzeum Ludobójstwa w Forcie IX (Zemaiciu plentas 73, przy drodze A1) czynne w sezonie letnim (IV-X) w godzinach 10.00-18.00, w sezonie zimowym (XI-III) w godzinach 10.00-16.00.
 
Tekst i zdjęcia: Katarzyna Mączewska

 

ZałącznikWielkość
PDF icon kowno.pdf534.49 KB
Podsumowanie
Państwo Litwa
Miejscowość Kowno
Kategoria Miasta i miasteczka
Mapa
  • Miasta i miasteczka