Jesteś tutaj

Kożuchów - średniowieczne miasto?

Wersja do wydrukuWersja do wydruku
KożuchówW zimowy dzień Kożuchów to zwykłe senne miasteczko, gdzie wieczorem nie ma prawie nikogo na ulicach. W rzeczywistości – mało miejscowości na Ziemii Lubuskiej może pochwalić się tak bogatą historią.
 
Mimo że dzisiaj Kożuchów należy do województwa Kożuchówlubuskiego, historycznie stanowi część Śląska – był obok Zielonej Góry i Żagania najbardziej wysuniętym na północ przyczółkiem tego regionu. Poza tym Kożuchów to także drugi pod względem wielkości ośrodek miejski w księstwie głogowskim.
 
10-tysięczna miejscowość ma bardzo ciekawą i znaczącą dla Śląska historię. Pierwszy raz nazwa Cosuchov pojawiła się w 1273 roku w dokumencie wystawionym przez Konrada I Głogowskiego. W końcu XIII wieku wskutek napływu osadników z zachodu nazwa miasta zgermanizowała się i odtąd brzmiała Freystadt, co również sugerowało, że mieszkańcy tego miasta cieszyli się licznymi przywilejami (Freystadt w dosłownym tłumaczeniu znaczy wolne miasto).
 
Kożuchów kościół łaskiSiłą gospodarczą miasta były liczne cechy (m.in. sukienników, rzeźników, stolarzy, piwowarów), a także kupcy, którzy handlowali na targach w Wielkopolsce. W XV wieku Kożuchów zyskał nawet przywilej bicia własnej monety. Na ten okres przypadały najlepsze lata miejscowości – istniały tu 3 kościoły, ratusz, zamek, a także rozbudowane mury obronne. Przez cały XV wiek księstwem głogowskim wstrząsały wojny sukcesyjne. W Kożuchowie rezydowali Henryk IX i jego syn, Henryk XI, nieudolny władca za czasów którego miasto było dwukrotnie oblegane. Mimo to, aż do wojny trzydziestoletniej (1618-48) Kożuchów pozostał bogatą miejscowością.
 
 
W XVII wieku na to średniowieczne miasto spadło kilka Kożuchów mury obronnekataklizmów naraz: wejście wojsk saksońsko-szwedzkich, przegnanych potem przez wojska cesarskie, odebranie protestantom prawa do praktykowania własnej religii, pożary – w efekcie dopiero na początku następnego stulecia Kożuchów podniósł się z upadku. O powracającym znaczeniu miasto świadczy umieszczenie tu jednego z sześciu kościołów Łaski (1709). Kożuchów rozwijał się również za czasów pruskich, jednak olbrzymi pożar w końcu XVIII wieku, kiedy spłonęło ponad 200 domów i ratusz, spowodował zastój miasta. Niewiele zmieniło się w XIX wieku, kiedy okoliczne miejscowości (np. Zielona Góra, Nowa Sól) rozwijały się, zostawiając Kożuchów w tyle. Brak wody (przez Kożuchów nie płynie rzeka) i postawa mieszkańców, którzy byli zmęczeni wojnami czasów napoleońskich, sprawiły, że poza jednym zakładem włókienniczym, nie rozwinął się tu żaden przemysł. Tak pozostało do dziś – mimo że jeszcze w XIX wieku w skład miasta weszły jego przedmieścia.
 
 
Kożuchów kościółPo przyjeździe do Kożuchowa od razu rzuca się w oczy zachowany średniowieczny układ miasta z zachowanymi częściowo murami obronnymi. Najlepiej prezentują się one od strony zachodniej i południowej. Jedyną zachowaną bramą jest Krośnieńska od strony północnej. Wewnątrz znajduje się Izba Regionalna ze zbiorami historycznymi. Mury budowano z rozmaitych dostępnych w okolicy materiałów: kamieni, cegieł, a także rudy darniowej o charakterystycznym ciemnym odcieniu.
 
Najważniejszą bez wątpienia budowlą Kożuchowa jest kościół  Oczyszczenia NMP z lat 1340-69 – potężna trójnawowa hala z wieżą, prezentująca się wyjątkowo okazale zza murów miejskich. Każda z naw kościoła przykryta jest osobnym dachem. Ta nietypowa na Śląsku bryła może sugerować, że w budowie świątyni brali udział mistrzowie z północy (podobne rozwiązania ma np. kościół św. Katarzyny w Gdańsku). Na ścianach zewnętrznych świątyni zachowało się kilkanaście rzeźbionych epitafiów z XVI i XVII wieku, a wewnątrz barokowa ambona oraz ołtarz główny z wkomponowanym pośrodku oknem.
 
W obrębie murów miejskich warto zobaczyć jeszcze zamek, który mocno przekształcono w XIX wieku na potrzeby klasztoru karmelitów, a obecnie znajduje się tu Kożuchowski Dom Kultury i Sportu. Twierdza pierwotnie została wpisana w obręb murów, których stanowiła najbardziej na północ wysuniętą część. Dziś jedynymi elementami przypominającymi o jej obronności są ośmioboczna wieża oraz szkarpy na narożach.
 
Na Rynku, poza kamienicami, z których niektóre posiadająKożuchów zamek renesansowe dekoracje (np. Rynek 3 i 22), wartościową budowlą, choć bardzo kuriozalną, jest ratusz. Dlaczego kuriozalną? Gdyż składa się on z trzech części: gotyckiej z 1489 roku, klasycystycznej z lat 1848-49 i współczesnej z lat 1963-66. Obejrzawszy ratusz od jego zabytkowej strony, można się nieźle przestraszyć, obchodząc go dookoła. Budynek po prostu nie miał szczęścia – spalił się w 1945 roku i trzeba było go „odbudowywać”.
 
Podobnie, w PRL-u szczęścia nie miał kościół Łaski im. Winnicy Pańskiej. Budynek ten, zbudowany w konstrukcji szachulcowej z drewna i cegły, powstał w 1709 po pokoju altransztadzkim, kiedy król Szwecji wymusił na cesarzu przyzwolenie na postawienie 6 kościołów dla śląskich protestantów. W XIX wieku kożuchowską swiątynię przebudowano w duchu neorenesansu (poł. XIX w.) i dobudowano wieżę (1827). Po wojnie nie był używany i został rozebrany w latach 70. Na miejscu kościoła, po którym pozostała tylko samotna wieża znajdują się… metalowe garaże (!). Zniszczono również bogate wnętrze świątyni poza stropem, który rozparcelowano i wywieziono do okolicznych świątyń.
 
Druga pamiątkaKożuchów po kożuchowskich protestantach to lapidarium, dawny cmentarz ewangelicki. Jest on położony za wysokim murem niemal naprzeciwko kościoła św. Ducha z XIV wieku. Cmentarz niestety zwykle bywa zamknięty, a warto go zwiedzić, gdyż jest to jedna z większych siedemnastowiecznych protestanckich nekropolii.
 
Kożuchów to dla mnie miasto kontrastów – senne, praktycznie bez bazy turystyczno-usługowej, a jednocześnie pełne zabytków – i przede wszystkim posiadające średniowieczny charakter. Taka „nieodkryta atrakcja”.
 
Informacje praktyczne:
Kożuchów leży w woj. lubuskim, w powiecie nowosolskim. Można tu łatwo dojechać z Zielonej Góry drogą 283 lub z Nowej Soli drogą 297, istnieją także połączenia drogowe ze Szprotawą i Żaganiem. Na zwiedzanie Izby Regionalnej, i lapidarium trzeba się umówić w ośodku kultury (w zamku).
 
Tekst i zdjęcia: Jakub Jagiełło

 

ZałącznikWielkość
PDF icon kozuchow.pdf559.91 KB
Podsumowanie
Region Ziemia Lubuska
Województwo lubuskie
Miejscowość Kożuchów
Kategoria Miasta i miasteczka
Mapa
  • Miasta i miasteczka