Jesteś tutaj

Okolice Grodziska Mazowieckiego. Ziemia Józefa Chełmońskiego

Wersja do wydrukuWersja do wydruku

Okolice Grodzika MazowieckiegoDla większości z nas Józef Chełmoński jest ikoną polskiego malarstwa realistycznego drugiej połowy XIX wieku. Któż bowiem  nie kojarzy obrazów Bociany czy Babie Lato, przedstawiających nieskalaną przyrodę mazowiecką? Dziś coraz trudniej odnaleźć krajobrazy, które inspirowały malarza, ale za to możemy wyruszyć szlakiem miejsc, w których żył i tworzył artysta.

Wycieczkę najlepiej rozpocząć w Grodzisku Mazowieckim, gdzie w 2006 roku na deptaku odsłonięto pomnik Józefa Chełmońskiego, dłuta Mariana Koniecznego. Stąd dalej ruszamy na południe. Pierwszą miejscowością na szlaku jest Adamowizna, położona przy drodze Grodzisk – Żabia Wola. Po prawej stronie drogi, nad stawem na rzeczce Mrównej, znajduje się nieduży dworek wybudowany w 1930 roku przez dr. Mateusza Chełmońskiego. Był to syn dr. Adama Chełmońskiego, młodszego brata malarza. Wcześniej Adam Chełmoński przeniósł tu z Kuklówki drewniany dworek,  znajdujący się obecnie w pobliżu willi. Dalej droga przez wieś prowadzi prosto do Żabiej Woli. Przejeżdżając przez to miasteczko, nie sposób nie dostrzec w centrum klasycystycznego dworku z początku XIX wieku wybudowanego prawdopodobnie przez rodzinę Dzierzbickich lub Botnickich. Budynek pełni  obecnie funkcję Domu Kultury.

żelechów kościół

Z centrum kierujemy się w stronę Żelechowa drogą, która szybko zmienia się w żwirową. Teraz otaczają już nas  typowe nizinne krajobrazy pól mazowieckich, a po około 2 km w oddali rysuje się sylwetka kościoła w Żelechowie. Miejscowość ta jest ściśle związana z postacią Józefa Chełmońskiego –  „piewcy życia wsi polskiej”. To tu w 1914 roku spoczęły doczesne szczątki artysty, o czym informuje napis na bramie cmentarnej. Nagrobek jest łatwo znaleźć, gdyż ma formę sporego głazu. Skoro już jesteśmy w Żelechowie, nie przechodźmy obojętnie obok kościoła znajdującego się naprzeciw cmentarza. Ta niepozorna jednonawowa świątynia powstała przed 1561 rokiem i, choć była kilkakrotnie przebudowywana, zachowała  pewne cechy pierwotnej późnogotyckiej architektury. XVII-wieczną wieżę przekształcono po 1915 roku. Z wyposażenia wnętrza warto spojrzeć na najstarszy zabytek parafii - płytę nagrobną rycerza  Kacpra Mińskiego z około1570-80 roku wykonaną być może przez działający w Pińczowie warsztat Santi Gucciego. Do zachowanych elementów wyposażenia należą także ambona i ołtarz główny z 2. połowy XVIII wieku. Warto jeszcze na koniec wspomnieć, że miejscowość ta należała od XII wieku do cystersów z Sulejowa. To między innymi staraniem opata sulejowskiego, biskupa kijowskiego Stanisława Zaremby, w XVII wieku odrestaurowano kościół. Zanim ruszy się w dalszą drogę można w okolicy zobaczyć pałac w Ojrzanowie, obecnie pełniący funkcję hotelu. Do odwiedzenia  go zachęca głównie nazwisko projektanta – mianowicie Władysława Marconiego, autora słynnego warszawskiego hotelu Bristol. Pałac, powstały około 1900 roku, jest utrzymany w duchu neorenesansu, dodatkowo bryłę od strony podjazdu rozbudowano o portyk. Jak to w założeniach pałacowo-parkowych, wśród drzewostanu wokół rezydencji można odnaleźć kilka rzadkich drzew, jak sosny rumelijska i smołowa.

Okolice Grodziska Mazowieckiego

Po raz kolejny przecinamy szosę katowicką, by wkrótce po lewej stronie z oddali dostrzec w miejscowości Grzymek staw, nad którego brzegiem wypoczywają często okoliczni mieszkańcy. Niedaleko od niego w Ojcówku, w widłach rzeczek Pisia Tuczna i Wężyk, znajdował się staw tak często malowany przez Chełmońskiego. Jesteśmy w Kuklówce – dawnym „królestwie” malarza. To tu po długim pobycie w Paryżu osiedlił się na stałe. Z wojaży artysta wrócił w 1887 roku, początkowo mieszkał w Warszawie i tam wystawiał na salonach swe prace. W 1889 roku kupił drewniany dworek na wzgórzu nad rzeczką Pisią, wśród pól. Na rdzennym Mazowszu wreszcie niedaleko krainy swojego dzieciństwa (urodził się bowiem w miejscowości Boczki koło Łowicza), dobijający czterdziestki artysta znalazł wytchnienie. Od 1889 roku Chełmoński rozpoczął nowy okres twórczości – lirycznego malarstwa przepojonego kultem natury. Kuklówka stała się miejscem izolacji artysty, swoistą pustelnią, a okolice – głównym źródłem inspiracji. To z tej wiejskiej pracowni trafiały obrazy prosto na salony międzynarodowe, gdzie niejednokrotnie święciły triumfy. Tu powstały także głęboko religijne kompozycje, jak Pod twoja obronę z 1906 roku, tu też malarz zakończył swoje życie 6 kwietnia 1914 roku. Wjeżdżając od strony szosy katowickiej do Kuklówki,  widoczna z drogi po lewej aleja dębowa prowadzi do dworku Chełmońskiego. Obecnie stanowi on własność prywatną, ale można do niego podejść. Niestety, dworek jest mocno przebudowany i stracił wiele ze swojego dawnego uroku. Pozostaje podziwianie jego pierwotnego wyglądu na obrazach. Dalej jedziemy drogą do trasy na Radziejowice, na rozstaju dróg miniemy jeszcze głaz upamiętniający pobyt malarza na tej ziemi.

okolice grodziska mazowieckiegoKolejnym punktem na trasie „szlakiem Chełmońskiego” są Radziejowice, dawne włości Krasińskich. Tu bywał artysta malując staw w parku. Uczestniczył też w życiu towarzyskim tej rodziny, między innymi w polowaniach. Bywało tu zresztą wielu znakomitych gości, takich jak Henryk Sienkiewicz, Juliusz Kossak czy w latach 30. XX wieku Jarosław Iwaszkiewicz. Zanim jednak dobra trafiły w ręce Krasińskich, od XV, według niektórych nawet XIV, wieku należały one do Radziejowskich: to oni wznieśli pierwszy dwór, który w połowie XVII stulecia przybrał formę barokowej rezydencji z ogrodem. Przebudowy jednej z oficyn na pałac stanowiący obecny główny korpus dokonał prymas Radziejowski. Kolejnymi właścicielami terenu byli Prażmowscy, Ossolińscy, a od 1782 roku Krasińscy. Kazimierz Krasiński na początku XIX wieku dokonał ostatniej i najważniejszej ingerencji w zabudowę. Na zamówienie Krasińskiego Jakub Kubicki w 1814 roku przekształcił pałac, a następnie dobudował do niego zameczek na fragmentach murów pierwotnego dworu . Architekt ten był autorem takich realizacji jak Belweder, czy pierwszy projekt świątyni Opatrzności Bożej.

 Romantyczny zameczek  postrzegano jako średniowieczną siedzibę rycerską, stąd też zawiera on detale ze starszych budowli, podkreślających jego starożytny charakter, na przykład zwornik z datą 1684. Jest to jedna z wcześniejszych realizacji neogotyckich na Mazowszu. Zresztą, cały zespół rezydencjonalny to perełka tego regionu. Kompleks pałacowy otacza park krajobrazowy w stylu angielskim zaprojektowany  w 1817 roku przez Aleksandra d’Alphonse de Saint Omer. W pałacu mieści się Dom Pracy Twórczej, ale wnętrza są udostępniane zwiedzającym. Warto tam zajrzeć, gdyż znajduje się w nim ekspozycja dzieł Chełmońskiego (między innymi, słynny Staw w Radziejowicach, a także inne  prace często wystawione pierwszy raz po prawie stu latach, na przykład Droga przez las) oraz pamiątki po malarzu. Z dekoracji wnętrz zachowały się malowidła klasycystyczne w jednej z sal. Równie ciekawa może wydać się sala z porcelanowymi bibelotami, między innymi  ramą lustra i gigantycznym żyrandolem. Z kolekcji warte uwagi są jeszcze obrazy Wojciecha Kossaka i Juliana Fałata. Poza zespołem pałacowym niedaleko drogi nr 8 znajduje się klasycystyczny kościół na planie ośmioboku wykonany dla Krasińskich przez tego samego architekta – Jakuba Kubickiego – w latach 1820-22. Na cmentarzu parafialnym z pamiątek po dawnych właścicielach majątku można podziwiać neogotycką kaplicę grobową Krasińskich. 

okolice grodziska mazowieckiego

Kolejnym miejscem w okolicy, w którym bywał malarz, jest Wola Pękoszewska. Znajdujący się tutaj dwór wzniesiono dla Ossolińskich, w początkach XIX wieku majątek zakupili Krasińscy z Radziejowic. Kolejnym właścicielem ziemi został generał Franciszek Borgiasz Górski. Do najbliższych znajomych Chełmońskiego należeli Maria i Jan Górscy, dziedzice Woli. Ich córka, młodziutka Pia Górska, niedługo po sprowadzeniu się Józefa Chełmońskiego do Kuklówki, zapragnęła.poznać „poetę polskości”. To właśnie dzięki wydanym wspomnieniom artystki Paleta i pióro możemy odkryć świat ostatnich lat życia Chełmońskiego. Opisała ona małą pracownię na poddaszu i nieład w niej panujący oraz przepojoną dobrocią postać artysty. Rezydencja Górskich stała się jednym z miejsc najczęściej odwiedzanych przez Józefa Chełmońskiego. Dwór ten stanowi zresztą niezwykłe kuriozum ze względu na kolejne przebudowy. Do pierwotnego parterowego drewnianego oszalowanego dworku dobudowano piętrową część środkową z portykiem od ogrodu i skrzydło  boczne, kryte łamanym dachem. Z czasu tej ingerencji w dawną strukturę dworu, czyli 1923 roku, pochodzi też zwieńczenie z kartuszami herbowymi. Niegdyś wyobrażały one herby Bożawola (Górskich) i Szembek, zachował się natomiast wykuty fragment wiersza Kochanowskiego: „Ja Panie niechaj mieszkam w tem gnieździe ojczystem, a Ty mię zdrowiem opatrz i sumieniem czystem”. Po okresie PRL-u, kiedy budynek wykorzystywano jako szkołę, wrócił on do rodziny ostatnich właścicieli.

okolice grodziska mazowieckiego

Na tym kończy się nasza przygoda z Chełmońskim, wszystkim pragnącym poczuć klimat mazowieckich krajobrazów widzianych oczyma malarza polecam odwiedzenie Muzeum Narodowego w Warszawie lub Krakowie.

Tekst i zdjęcia: Ewa Perlińska-Kobierzyńska, Wikimedia Commons - Andrzej Błaszczak

Informacje praktyczne

Trasę najlepiej przebyć samochodem. Jeśli jedziemy z Warszawy, można pominąć Adamowiznę i z szosy katowickiej zjechać od razu na Żabią Wolę.

Pałac w Radziejowicach można zwiedzać od 1.05 do 30.09 w każdą sobotę i niedzielę od 10.00 do 17.00, wejścia z przewodnikiem co godzinę. Bilet kosztuje 7 zl, ulgowy 5 zł.

Przydatna może być mapa powiatu grodziskiego wydana przez Agencję Regraf, jakiś czas temu dostępna była również mapa powiatu żyrardowskiego obejmująca Radziejowice i Wolę Pękoszewską.

Ciekawostką jest możliwość zdobycia odznaki „Przyjaciel Ziemi Chełmońskiego”  przyznawanej przez Zarząd Oddział PTTK w Żyrardowie, regulamin na stronie: http://www.pttk.pl/pttk/przepisy/index.php?co=ro_orpzc 

Więcej na temat zapomnianych zabytków dowiesz się z przewodnika Zapomniane Miejsca Mazowsza 

Zapomniane miejsca Mazowsza

 
   
 

 

Podsumowanie
Region Mazowsze
Województwo mazowieckie
Miejscowość Kuklówka, mazowieckie
Kategoria Okolice Warszawy
Typ trasy Trasa piesza, Trasa rowerowa, Trasa samochodowa
Mapa
  • Trasa piesza
  • Trasa rowerowa
  • Trasa samochodowa
  • Okolice Warszawy