Jesteś tutaj

Świecie - zamek nad Wisłą

Wersja do wydrukuWersja do wydruku

zamek świecieNajbardziej nietypowy zamek krzyżacki powstał na sztucznie usypanym cyplu pomiędzy Wisłą a jej dopływem – Wdą. Dziś najdłuższa polska rzeka płynie nieco dalej, a zamek stoi pośród łąk…

Dawniej wpadająca do Wisły przy zamku rzeka zamek świecieWda określana była Czarną Wodą. Dziś jest o kilka kilometrów dłuższa ze względu na zmianę koryta Wisły.

Dynamicznie rozwijające się Państwo Krzyżackie od początku XIV wieku wyczuwało zagrożenie ze strony Polski. Stąd na okres ten przypada budowa kilku kluczowych zamków dla obrony pogranicza. Jednym z nich, a być może w pewnym okresie nawet najważniejszym był zamek komturski w Świeciu, powstały na sztucznie usypanym cyplu.

Wcześniej w tym sam miejscu lub w pobliżu istniała drewniana warownia, zdecydowanie nie odpowiadająca innowacyjnej myśli budowlanej Krzyżaków. Stanowiła ona pozostałość po osadnikach polskich, którzy utrzymali się tutaj do 1309 roku. W 8 lat po oblężeniu i zdobyciu grodu Krzyżacy ustanowili tu komturstwo (siedzibę komtura, przedstawiciela władzy zakonu). Pierwszym komturem został Dietrich von Lichthein.

W latach 1335-50 w Świeciu powstał potężny murowany zamek na planie kwadratu o boku długości ponad 50 m i czterech okrągłych wieżach na narożach. Większość prac prowadzono w ciągu ostatnich 5 lat za komtura Gunthera von Hohenstein. Być może w połowie XIV wieku zamek nie był jeszcze w pełni ukończony i drobne roboty budowlane ciągnęły się aż do końca stulecia (w tym czasie działały jeszcze okoliczne  cegielnie). Jednak jeszcze w XIV wieku fortecę uzbrojono w działa (5 sztuk), bombardy (2), kusze oraz broń palną (od 1377, jedno z pierwszych zastosowań przez Krzyżaków). Komtur dysponował ponadto 58 końmi.

zamek świecieKomturstwo w Świeciu przynosiło spore dochody Państwu Krzyżackiemu. Okres prosperity skończył się podczas wojny trzynastoletniej, kiedy zamek przechodził z rąk do rąk i został poważnie uszkodzony. Przestraszony komtur Erchard von Gansrode uciekł, a polskie wojska po raz pierwszy zdobyły twierdzę 19 lutego 1454 roku. W sześć lat później odbiły ją wojska krzyżackie pod wodzą Czecha Bernarda Szumborskiego, jednak Świecie niedługo pozostało w ich rękach. Parę dni po zajęciu twierdzy przez Krzyżaków nastąpił odwet sfinansowany przez mieszczan toruńskich. Po półrocznym oblężeniu polskie wojsko wykopało tunel pod zamkiem i zdobyło Świecie.

W latach po wojnie trzynastoletniej zamek przeszedł na własność rady miejskiej Torunia, która zleciła jego odbudowę, m.in. górnych części wież. Od 1508 roku aż do I rozbioru Polski urzędowali tu starostowie. W 1665 roku Szwedzi zniszczyli zabudowania na podzamczu, które przynosiły dochody oraz spalili zamek tak, że tylko mury zostały. Od tego czasu Świecie popadało w coraz większą ruinę. Duże szkody wyrządziły władze pruskie, które poleciły w 1772 roku rozebrać część zamku. W ten sposób zniknęły dwie wieże, trzy skrzydła zamku oraz sklepienia domu głównego.

Prace zabezpieczające podjęto w połowie następnego stulecia i prowadzono aż do lat 30. XX wieku. Nie próbowano jednak rekonstruować założenia. Tego zadania podjęli się dopiero konserwatorzy powojenni. W latach 70. za ich zgodą podwyższono mury zamku, odbudowano krenelaż wieży, założono żelbetonowy strop (!) nad domem głównym, ahistorycznie odtworzono dach oraz klatkę schodową. zamek świecieMimo to przez wiele lat zamek pozostawał ruiną przyciągającą nieciekawe towarzystwo. Dopiero na początku obecnego wieku władze Świecia ukończyły odbudowę i otwarły zamek dla zwiedzających (w 2002 roku).

Warownia w Świeciu ma bardzo nietypowy wygląd w porównaniu z innymi zamkami krzyżackimi. Zapewne wynika to z jej szczególnego znaczenia w linii obronnej Zakonu. Do dziś zachował się tylko jeden z czterech boków kwadratu oraz jedna wieża (i pół drugiej). Badacze nie są zgodni co do tego, czy zamek w ogóle miał trzy skrzydła, czy może tylko jedno. Za tym drugim rozwiązaniem przemawiają wyniki wykopalisk, które potwierdziły istnienie tylko murów kurtynowych oraz wież. Być może, zamek nie został nigdy ukończony, a tylko zostawiono miejsce pod jego rozbudowę.

Zachowane do dziś skrzydło składało się z trzech kondygnacji, przedzielonych sklepieniami. Na piętrze znajdowała się kaplica ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, po którym pozostały niewielkie fragmenty wmurowane w ściany. Od strony zachodniej umieszczono analogicznie przekryty kapitularz bądź refektarz. Nie znamy przeznaczenia pozostałych pomieszczeń. Prawdopodobnie częściowo służyły jako magazyny.

zamek świecieEkspozycja na zamku ogranicza się do zaprezentowania katapult, makiet oraz narzędzi tortur. Można również zejść do podziemi, nad którymi zrekonstruowano sklepienia. Na pierwszym piętrze znajduje się ogromna przestrzeń po dawnej kaplicy i refektarzu. Wyższa część zamku nie jest atrakcyjna – można się tu poczuć jak w domu, który dopiero co ma być wykończony (nowe cegły, zupełnie nie przystające do pierwotnych). Jednak to właśnie przez odtworzone korytarze wejdziemy na wieżę z również rekonstruowanymi blankami. Widok na miasteczko oraz Wdę robi niezwykle silne wrażenie.

Informacje praktyczne:
Świecie położone jest w Województwie Kujawsko-Pomorskim, niemal na Wisłą. Zamek leży niedaleko miasteczka Świecie, z rynku należy kierować się na południe. Pod zamek można dojechać polną drogą lub przejść groblą wzdłuż Wdy (500 m). Warownia znajduje się pod opieką Ośrodka Kultury, Sportu i Rekreacji w Świeciu, jest otwarta w lecie w godzinach 10-17 (oprócz poniedziałków) od maja do września (poza sezonem po uzgodnieniu); bilety po 3 (ulgowy) i 5 zł (normalny) - stan na 2018 r. W kasie można kupić publikacje związane z zamkiem.

Tekst i zdjęcia: Jakub Jagiełło

Zapraszamy do zapoznania się z naszymi publikacjami regionalnymi

Zapomniane miejsca Kujawsko pomorskie

ZałącznikWielkość
PDF icon swiecie.pdf264.11 KB
Podsumowanie
Region Kujawy
Województwo kujawsko-pomorskie
Miejscowość Świecie, kujawsko-pomorskie
Kategoria Zamki w Polsce
Mapa
  • Zamki w Polsce