Jesteś tutaj

Szlak Romański: kościół i klasztor w Koprzywnicy

Wersja do wydrukuWersja do wydruku

koprzywnica opactwoDawne opactwo w Koprzywnicy to kolejne dzieło cystersów w Polsce. Jego początki sięgają końca XII wieku, a do dziś zachowały się: kościół oraz skrzydło klasztoru z kapitularzem.

 
Kościół pocysterski w Koprzywnicy – niewielkim miasteczku koprzywnica opactwook. 2500 mieszkańców) na południowy-zachód od Sandomierza, nosi dziś wezwanie NMP i św. Floriana. Historia osadnictwa w tym miejscu rozpoczęła się w końcu XII wieku, kiedy Mikołaj z rodu Bogoriów sprowadził przy pomocy księcia Kazimierza Sprawiedliwego cystersów z Francji. Mnisi przyjechali ze znanego opactwa w Morimond, które wysyłało swoich wychowanków do wielu klasztorów w Europie Środkowej, m.in. do Wąchocka i Sulejowa.
 
Podobnie, jak w innych miejscach, także i tu osadzono cystersów na pustkowiu, z dala od zabudowań. Taki typ osadnictwa nakazywała reguła zakonna zgromadzenia. Cystersi poprzez ubóstwo mieli naśladować Chrystusa. W praktyce, surowe reguły zakonu jeszcze w XII wieku zostały kilkakrotnie złagodzone, a wokół klasztorów zaczęły wyrastać osady. Cystersi zarządzali pokaźnymi majątkami ziemskimi, z których pobierali opłaty (dziesięciny). Do opactwa w Koprzywnicy należały m.in. grunty z okolic Bardejowa na dzisiejszej Słowacji.
 
Prawdopodobnie około początku XIII wieku zakończył się proces osadzania cystersów w Koprzywnicy. Pomogli w tym także biskupi krakowscy – Gedko oraz Pełka. Do końca 1. ćwierci tego stulecia zbudowano murowany kościół oraz czteroskrzydłowy klasztor z wirydażem pośrodku.
 
koprzywnica opactwoPierwsze zniszczenia przyniosły najazdy tatarskie w 1241 i w 1259 roku. Podczas drugiego ataku klasztor uległ spaleniu. Po zniszczeniach wojennych, opactwu pomógł książę Bolesław Wstydliwy i poczynił szereg przywilejów na rzecz klasztoru. Pozwolił na założenie nieopodal opactwa osady targowej na prawie niemieckim, a także zwiększył jego posiadłości ziemskie. Do końca XIII wieku koprzywniccy cystersi ,,stanęli na nogi’’ pod względem finansowym.
 
W kolejnych stuleciach władcy wydawali zwolnienia podatkowe na rzecz klasztoru oraz umożliwili zakładanie osad na prawie niemieckim w należących do cystersów posiadłościach. W ten sposób, w 1308 roku powstała wieś Koprzywnica. Cystersi odbywali również wizytacje w innych opactwach (np. w Sulejowie w związku z kryzysem tamtejszego klasztoru) oraz pomagali zakładać nowe filie (Henryków, Ludźmierz). Opactwo w Koprzywnicy przeprowadzało wizytacje na zlecenie kapituły generalnej zakonu aż do początku XV wieku.
 
Od 1580 roku wprowadzano reformę reguły zakonu, która koprzywnica opactwozobowiązywała do utrzymywania 20 mnichów w opactwie. Koprzywnica wywiązywała się z tego zadania aż do początków XIX stulecia. Jeszcze w końcu XVIII wieku stabilna sytuacja finansowa pozwoliła na przebudowę kościoła i zmianę wyposażenia wnętrza. Jednak już w 1819 roku nastąpiła kasata klasztoru, spowodowana decyzją władz carskich.
 
Bardzo duże spustoszenia poczynił początek I wojny światowej, po którym zabudowania klasztorne zostały w ¾ rozebrane (1915 rok). Kościół szczęśliwie ocalał, a przeprowadzone w latach 1929-30 i 1948-49 prace konserwatorskie pozwoliły na zachowanie go dla wiernych.
 
Kościół NMP i św. Floriana w Koprzywnicy powstał na początku XIII wieku i jest trójnawową bazyliką z transeptem i prosto zamkniętym prezbiterium.
Zbudowano go z potężnych ciosów lokalnie wydobywanego szarego piaskowca. W XV wieku nieco podwyższono dach i szczyty: te części wyróżnia czerwony kolor cegły. Okna świątyni zostały powiększone w końcu XVIII wieku, aby więcej światła mogło wpadać do ciemnego wnętrza kościoła. W XVIII wieku dobudowano także nową barokową fasadę główną z kruchtą, która imituje niską wieżę.
 
koprzywnica opactwoRomański charakter na zewnątrz kościoła prezentują niewielkie okienka północnej nawy bocznej, których nie przebudowano, ponieważ z tej strony stał klasztor. Obok nich znajduje się profilowany portal boczny o czterech kolumnach i półkolistej archiwolcie. Ciekawie wyglądają kapitele kolumn z dekoracją plecionkową. Dawniej portal ten prowadził na dziedziniec klasztorny.
 
W prezbiterium kościoła zachowało się okrągłe zamurowane okno romańskie (typowe dla architektury włoskiej lub francuskiej) oraz poniżej trzy małe okienka, dawniej doświetlające wnętrze prezbiterium. Kilka autentycznych okien romańskich znajdziemy również od strony zakrystii.
 
Wnętrze świątyni wypełniają barokowe ołtarze oraz renesansowe i manierystyczne nagrobki. Z czasów budowy kościoła pochodzą nowatorskie (jak na XIII wiek) sklepienia krzyżowo-żebrowe oraz dzielące powierzchnię sklepień ostrołuczne arkady (ostry łuk, powszechnie uważany za element gotycki, występuje w wielu cysterskich romańskich świątyniach z XIII wieku). Żebra sklepienne wieńczą zworniki z dekoracją roślinną lub np. przedstawieniem baranka z krzyżem. Autentycznym elementem wnętrza są również półkolumny na narożach transeptu i nawy głównej, z potężnymi kapitelami.
 
W samym transepcie, w skrzydle północnym odnaleźć koprzywnica opactwomożna dwa zamurowane okienka, które niegdyś łączyły kościół z klasztorem. W nawach bocznych również zachowały się elementy dekoracji romańskich – pilastry, potężne kapitele oraz zworniki.
 
Od północy do świątyni przylega jedyne zachowane skrzydło klasztoru
Zawiera ono kapitularz, który można zwiedzać, oraz salę o nieznanym przeznaczeniu, będącą obecnie w remoncie. Kapitularz założono na planie prostokąta z dwoma filarami, które dzielą powierzchnię sali na 9 pól. Pomieszczenie znajduje się ponad metr niżej od poziomu ziemi. Wewnątrz zachowały się krzyżowo-żebrowe sklepienia romańskie oraz dwie kolumny z płaskimi bazami. Jedna z kolumn ma kapitel z dekoracją roślinną, druga nie została pokryta ornamentami. Półmrok oraz nikłe światło wpadające przez wąskie okna przenoszą nas w świat XIII wieku.
 
koprzywnica opactwoNa północnej ścianie kościoła oraz zachodniej kapitularza można poszukać jeszcze śladów pozostałych skrzydeł klasztoru. Są nimi resztki łuków sklepiennych, a także dekoracja: głowy z długimi włosami oraz psie łby.

Informacje praktyczne:

Koprzywnica leży przy drodze krajowej 79 Sandomierz – Łoniów, 18 km na pd.-zach. od Sandomierza. Kościół można zwiedzać po uzgodnieniu na plebanii (niewielki budynek z tyłu kościoła). W zeszłym roku obchodzono 800-lecie konsekracji kościoła.
 
Tekst i zdjęcia: Jakub Jagiełło

 

ZałącznikWielkość
PDF icon koprzywnica.pdf437.41 KB
Podsumowanie
Region Małopolska
Województwo świętokrzyskie
Miejscowość Koprzywnica
Kategoria Szlak Romański
Mapa
  • Szlak Romański